چالشی بزرگ برای توسعه پایدار ایران؛
در ســال های اخیر، نتیجه مذاکرات ایران و آمریکا به خط اصلی تحولات اقتصادی کشــور تبدیل شــده و بازارهای مختلف را به شــدت تحت تأثیر قرار داده است.
وابستگی بیش از حد اقتصاد به این مذاکرات، با رفتار هیجانــی بازارها و تصمیم گیری های مبهم سرمایه گذاران همراه شده و کارشناسان هشدار می دهند که این «شرطی شدن اقتصاد» می تواند آسیب های جدی و بلندمدتی بر آینده اقتصادی کشور وارد کند.
شرطی شدن اقتصاد؛ تعریف و ریشه ها
شرطی شــدن اقتصاد، پدیده ای است که به معنای وابســتگی تصمیمات اقتصادی کلان، سرمایه گذاری ها و شــاخص های بازار به نتیجه یک رویداد سیاسی یا دیپلماتیک خاص تعریف می شود.
در سال های اخیر، مذاکرات هسته ای ایران و آمریکا به اصلی ترین محور این وابستگی تبدیل شده است.
هرگاه خبری مثبت درباره پیشــرفت مذاکرات منتشر می شود، بازارهای بــورس، ارز، طلا و حتی املاک بــا جهش های ناگهانی و غیرواقعی مواجه می شــوند و بالعکس، انتشار خبرهای منفی، به سرعت منجر به افت شــدید این بازارها می گردد.
این نوسانات شــدید نه تنها نشــانه بی ثباتی اقتصادی بلکه بازتاب نگرانی ها و انتظارات ناپایدار سرمایه گذاران است.
پیامدهای شرطی شدن اقتصاد؛ رکود و سردرگمی
یکی از مهم ترین پیامدهای شرطی شــدن اقتصاد، ایجاد فضای رکود و توقف پروژه های ســرمایه گذاری است.
ســرمایه گذاران منتظرنــد تا نتیجه مذاکرات روشــن شــود و تصمیم گیری های خود را به تعویق می اندازنــد.
این انتظار نامحدود باعث می شــود پروژه ها به تأخیر افتند، ظرفیت های تولیدی بلااســتفاده بمانند و اشــتغال کاهش یابد.
کارشناسان اقتصادی معتقدند که این حالت تعلیق و سردرگمی به افزایش ریسک ســرمایه گذاری منجر می شود.
ریسک بالاتر، نرخ بازده مورد انتظار ســرمایه گذاران را افزایش می دهد و در نهایت بهره وری کل اقتصاد را کاهش می دهد.
چرا اقتصاد ایران شرطی شده است؟
برخی از کارشناسان دلیل اصلی شرطی شدن اقتصاد را نبود افق روشــن و بلندمدت در سیاســت گذاری های اقتصادی می دانند.
سیاســت های مقطعی، نوســان در قوانین و مقــررات و نیز عدم ثبات در تصمیمات کلان اقتصادی، باعث شــده که ســرمایه گذار ایرانی اعتماد خود را به آینده از دست بدهد.
از ســوی دیگر، دولت ها در سال های اخیر تمایل داشــته اند گشــایش های اقتصادی و بهبــود وضعیت بازارهــا را با رفــع تحریم ها و نتیجه مذاکرات هســته ای گره بزنند.
این موضوع باعث شده که بخش خصوصی به جای تحلیل و بررســی عوامــل بنیادین، تنها چشم انتظار اخبار سیاسی و دیپلماتیک باشد.
رفتار هیجانی بازارها؛ آینه شرایط نامطمئن اقتصادی
بازارهای مالی و سرمایه کشــور، بیش از هر زمانی دیگر به اخبار سیاسی واکنش نشان می دهند.
برای نمونه، بازار ارز پس از انتشار هر خبری در باره احتمال بهبود روابط با آمریکا، دچار ریزش سریع می شــود و با خبرهای منفی مجددا به شــدت افزایش می یابد.
این رفتــار هیجانی بازار نــه تنها ناپایداری اقتصادی را تشــدید می کند بلکه زیان های ســنگینی به تولیدکنندگان وارد می کند.
تولیدکنندگان مجبور می شــوند مواد اولیه را با نرخ های بســیار بالاتر خریداری کنند، در حالی که پس از نوسان قیمت ها، قدرت خرید آنها کاهش می یابد و سرمایه در گردش واحدهای تولیدی آسیب می بیند.
خروج ســرمایه و نخبگان؛ تهدیدی جدی برای آینده کشور
شرطی شــدن اقتصاد باعث می شود که بخشــی از سرمایه های داخلی بــه جای ســرمایه گذاری در بازارهای داخلی، به ســمت بازارهای خارجــی و کشــورهای دیگر جذب شــود.
همچنین، بســیاری از نخبگان و افراد با استعداد که می توانند موتور محرکه توســعه اقتصادی باشــند، به دلیل نااطمینانی و فضای نامناسب اقتصادی، کشــور را تــرک می کنند.
این رونــد تهدیدی جدی برای آینده اقتصادی و توســعه علمی و فناورانه کشــور محسوب می شود و به طور مستقیم بر کاهش توان تولیدی و نوآوری تأثیر می گذارد.
نقش دولت در ترسیم افق بلندمدت اقتصادی
کارشناســان بر این باورند که تنها راه خروج از اقتصاد شــرطی، تمرکز بر توان داخلی و ایجاد ثبات و پیش بینی پذیری در قوانین و مقررات اســت.
دولت باید بــه جای گره زدن اقتصــاد به نتایج مذاکــرات خارجی، یک چشــم انداز بلندمدت و قابــل اطمینان برای فعالان اقتصادی ترسیم کند.
افزایش شفافیت، بهبود فضای کسب و کار، کاهش ریســک های ســرمایه گذاری و جلوگیری از ارسال پیام های متناقض و هیجانی به بازار، از جمله اقداماتی است که می تواند اعتماد سرمایه گذاران را بازگرداند.
واقعیت تأثیر مذاکرات بر اقتصاد ایران
بر خــلاف تصور عمومــی، تحلیلگــران اقتصــادی معتقدند که نتایــج مذاکرات ایــران و آمریــکا در کوتاه مدت تأثیــر چندانی بر اقتصاد کشــور نخواهد داشــت.
به گفته کارشناسان، اقتصاد ایران سال هاست به دلیل شــرایط روانی و رویدادهای منطقه ای تحت تأثیر قرار گرفته، اما اکنون در شــرایط نســبی ثبات است.
آنها هشدار می دهند که باید از این ثبات اســتفاده کرد تا هزینه سنگینی برای سوءاستفاده کنندگان و کسانی که فضای اقتصادی را دچار انحراف می کنند، ایجاد شود.
بازار ارز؛ مثال بارز تاثیر رفتار هیجانی
بازار ارز نمونه بارز رفتار هیجانی در اقتصاد شــرطی ایران است.
برخی فعــالان ارزی بــا ایجاد فضــای روانی و بر اســاس اخبار مذاکرات، نرخ ارز را بدون دلیل واقعی بالا می برند.
این نوســانات غیرواقعی به تولیدکنندگان آســیب زده و باعث شده تا مواد اولیه گران تر شده و قدرت خرید آنها کاهش یابد.
به محض مطرح شدن احتمال بهبود شــرایط ارزی، نرخ ارز به سرعت سقوط می کند و این چرخه ناپایدار به زیان کلی اقتصاد کشور تمام می شود.
سرمایه گذاری؛ مهیا اما معطل تصمیمات سیاسی
با وجود این شرایط، کارشناسان معتقدند که فضای سرمایه گذاری در داخل کشور مهیا است و باید اقتصاد را از وضعیت شرطی خارج کرد.
فعالان اقتصادی باید تشویق شوند تا با اعتماد به توان داخلی و شرایط موجود، پروژه ها و طرح های خود را اجرا کنند.
شرکت ها و ســرمایه گذاران نباید اجازه دهند فضای سیاســی و مذاکرات خارجی، مانع تصمیم گیری های اقتصادی شود.
افزایش نظارت ها و رفــع موانع قانونی نیز می تواند مســیر را برای ســرمایه گذاری هموار سازد.
چشم انداز؛ عبور از اقتصاد شرطی به سوی توسعه پایدار
گره زدن اقتصــاد به نتیجــه مذاکرات، اگرچه ممکن اســت در کوتاه مدت امیدی کاذب ایجاد کند، اما در بلندمدت توسعه کشور را به تأخیر می اندازد و آسیب پذیری اقتصاد را در برابر شوک های خارجی افزایش می دهد.
اقتصاد ایران نیازمند تمرکز بر ظرفیت ها و مزیت هــای داخلی، اصلاح ســاختارها و ثبات قوانین اســت تا بتواند از این بحران عبور کند و مسیر توسعه پایدار را پیش گیرد.
سخنان کارشناسان و فعالان اقتصادی
- اقتصاد ایران سال هاســت تحت تأثیر تحولات سیاسی و روانی قــرار دارد و اکنون باید از ثبات نســبی بهره مند شــویم و جلوی سوءاستفاده ها گرفته شود.
- نوسانات بازار ارز ناشی از رفتارهای هیجانی اســت و ارتباط مســتقیمی با مذاکرات نــدارد، اما این نوسانات آسیب زیادی به تولیدکنندگان وارد کرده است.
- نتایج مذاکرات در کوتاه مدت اثر ملموســی بر اقتصاد نخواهد داشت و باید سیاست گذاران به این واقعیت توجه کنند.
- سرمایه گذاران باید به جــای تعویق تصمیمات، به تــوان داخلی و فضای موجود اعتماد کنند و اقتصاد را شرطی نکنند.
شرطی شــدن اقتصاد، یکی از بزرگ ترین چالش های پیش روی توسعه اقتصادی ایران است که به رفتارهای هیجانی بازار و تعویق سرمایه گذاری ها منجر شده اســت.
این پدیده نه تنها مانع رشد پایدار می شود بلکه آســیب های فراوانی به تولید، اشتغال و ثبات اقتصادی وارد می کند.
برای عبــور از این بحران، نیازمند بازنگری جدی در سیاست های اقتصادی، افزایش شفافیت، ثبات قوانین و تقویت ظرفیت های داخلی هستیم تا بتوانیم استقلال اقتصادی را تضمین کنیم و اقتصاد را از وابســتگی های ناپایدار به رویدادهای خارجی رها سازیم.
«روزنامه اقتصاد ملی - 5 خرداد 1404»