گفتگو با عمـاد میرحسیـنی، اقتصـاددان
اقتصـاد ایـران طی سـال های اخیـر بـا پدیـده ای پیچیـده و چالش برانگیـز بـه نـام «رکـود تـورمی» مواجـه شـده اسـت؛ وضعیـتی کـه همزمان با رشـد اقتصـادی پاییـن یـا منـفی، نـرخ تـورم بـه شـکل غیرمعمـول و پایـدار در سـطوح بـالا بـاقی مانـده اسـت.
رکـود تـورمی، معمـایی اسـت کـه نـه تنهـا سیاسـتگذاران را در دوراهی اتخـاذ سیاسـت های اقتصـادی سـخت گیرانه یـا محـرک اقتصـادی قرار داده بلکـه بـر معیشـت مـردم و فضـای کسـب و کار نیـز تاثیـرات عمیـقی گذاشـته اسـت.
عمـاد میرحسیـنی، اقتصـاددان در گفتگـویی بـه تحلیـل ابعـاد مختلـف ایـن بحـران، ریشـه های آن و همچنیـن راهکارهـای علـمی و کاربـردی بـرای مهـار رکـود تـورمی پرداخـت کـه در ایـن گـزارش بـه تفصیـل بـه آن پرداختـه شـده است.
رکود تـورمی؛ پدیده ای متضاد و مخاطره آمیز بـه گفتـه وی، رکـود تـورمی(Stagflation) حالـتی اسـت کـه اقتصـاد بـا رشـد پاییـن یـا منفی و تـورم بـالا بـه طـور همزمـان مواجـه می شـود.
بـرخلاف تئوری هـای اقتصـادی کلاسیـک کـه تـورم و رکـود را پدیده هـایی معکـوس می داننـد، در ایـران طی سـال های اخیـر شـاهد هم زیسـتی ایـن دو بحـران اقتصـادی بوده ایـم.
ایـن وضعیـت پیچیـده باعـث شـده سیاسـت های معمـول ماننـد کاهـش نقدینـگی بـرای کنتـرل تـورم یـا تزریـق نقدینـگی بـرای تحریـک رشـد، بـه طـور همزمـان دشـوار و حـتی متضـاد اجـرا شـود.
میرحسیـنی تاکیـد می کنـد: رکـود تـورمی یـک معضـل چندبعـدی اسـت کـه تحـت تاثیـر عوامـل سـاختاری، سیاسـت های اقتصـادی ناکارآمـد و فشـارهای خـارجی شـکل گرفتـه و اصلاح آن نیازمنـد راهکارهـای جامـع و هماهنـگ اسـت.
علل و عوامل شـکل گیری رکود تورمی در ایران تحلیـل عمیـق میرحسیـنی، نشـان می دهـد کـه عوامـل متعـددی در ایجـاد رکـود تـورمی نقـش دارنـد.
سیاسـت های پولی و مالی ناپایدار یـکی از مهم تریـن دلایـل، کسـری بودجه هـای بـزرگ دولت و سیاسـت های انبسـاطی پـولی بدون پشـتوانه اسـت.
انتشـار بی رویـه نقدینـگی بـرای تامیـن هزینه هـای جـاری و پروژه هـای غیرمولـد باعـث تـورم بالا شـده اسـت.
همچنین عـدم کنترل موثـر نقدینـگی، انتظـارات تـورمی را افزایـش داده و باعـث تثبیـت نرخ هـای بـالای تورم شـده اسـت.
تحریم هـای اقتصـادی و محدودیت هـای بین ا لملـلی
ایـن اقتصـاددان برجسـته در ادامـه گفـت: تحریم هـای چندجانبـه، اقتصـاد ایـران را در معرض محدودیت هـای شـدید در واردات مـواد اولیـه، تجهیـزات و کالاهـای سـرمایه ای و همچنیـن کاهـش درآمدهـای ارزی نـاشی از صـادرات نفـت قـرار داده اسـت.
ایـن امـر رشـد اقتصـادی را کنـد کـرده و در عیـن حـال، فشـار بـر قیمت ها بـه ویژه کالاهـای وارداتی را افزایـش داده اسـت.
سـاختار اقتصادی رانتی و ناکارآمد
همچنیـن وی تاکیـد کـرد: اقتصـاد ایـران دارای سـهم بـالایی از بخش هـای دولـتی و شـبه دولتی اسـت کـه اغلـب بـا رانـتی بـودن، بهـره وری پایین و عـدم رقابـت سـالم مواجهنـد.
ایـن سـاختار مانـع از جـذب سـرمایه گذاری موثـر، نـوآوری و بهبـود بهـره وری شـده اسـت کـه خـود یـکی از موانـع اصـلی رشـد اقتصـادی پایـدار اسـت.
نوسـانات نرخ ارز و انتظارات تورمی نوسـانات شـدید نـرخ ارز، بـه ویـژه دلار، هزینـه واردات را افزایـش داده و تـورم وارداتی را تشـدید کـرده اسـت.
همچنیـن انتظـارات تـورمی در میـان فعـالان اقتصـادی و مـردم، موجـب شـده قیمت هـا بـه صـورت پیش دسـتانه افزایـش یابنـد و کنتـرل تـورم دشـوار شـود.
عـدم شـفافیت و ثبـات در سیاسـت های اقتصـادی، تصمیمـات ناپایـدار و متناقـض در حوزه هـای پـولی و مـالی، بـه ایجـاد فضـای نااطمینـانی کمـک کـرده و سـرمایه گذاری بلندمـدت را کاهـش داده اسـت.
درس هـایی از تجارب آرژانتین و ترکیه
میرحسیـنی بـا نـگاه تطبیقی بـه تجربه کشـورهای آرژانتیـن و ترکیـه کـه در سـال های گذشـته بـا رکـود تـورمی مواجـه بوده انـد، ایـن نکتـه را یـادآور می شـود کـه ریشـه های رکـود تـورمی در ایـن کشـورها شـباهت های زیـادی بـا ایـران دارد، از جملـه کسـری بودجـه مزمـن، نوسـانات ارزی و بی ثبـاتی اقتصـادی.
آرژانتیـن بـه دلیـل بدهی هـای خـارجی سـنگین، کسـری بودجـه مـداوم و اسـتفاده ناموفـق از سیاسـت های کنتـرل قیمـت، در دهه هـا رکـود تـورمی شـدید را تجربـه کـرد.
سیاسـت های مکـرر بـدون اصلاحـات سـاختاری، ایـن کشـور را از بازگشـت بـه ثبـات بازداشـته اسـت.
ترکیـه نیـز بـا بدهی هـای خـارجی بـالا، نوسـانات شـدید نـرخ ارز و کسـری حسـاب جـاری، در دوره هـایی تـورم دو رقمی و رشـد اقتصادی ضعیف را تجربـه کـرد.
تنهـا بـا اصلاحـات سـاختاری، افزایـش شـفافیت و ثبـات سیاسـت ها بـود کـه توانسـت تـورم را کنتـرل و رشـد را احیـا کنـد.
میرحسیـنی معتقـد اسـت، تجربـه ایـن کشـورها نشـان می دهـد کـه سیاسـت های پـولی انقبـاضی بـدون اصلاحـات بنیـادی و حمایـت از تولیـد، نمی توانـد موفـق باشـد.
چالش هـای منحصـر بـه فـرد ایـران در مواجهـه بـا رکـود تورمی اقتصـاد ایـران بـه دلایـل تحریم هـا، وابسـتگی بـه نفـت، سـاختار اقتصـاد دولـتی و ضعـف نهـادی، در موقعیـت دشـواری قـرار دارد.
ایـن چالش هـا بـه گونـه ای اسـت کـه ابزارهـای مرسـوم مقابلـه بـا تـورم و رکـود بـه تنهـایی کارسـاز نیسـتند و گاه حـتی باعـث تشـدید شـرایط می شـوند.
میرحسیـنی بـه اهمیـت مدیریـت انتظـارات تورمی و ثبـات سیاسـتگذاری تاکیـد ویـژه دارد.
او بـر این بـاور اسـت کـه بایـد سیاسـت های پولی و مـالی به شـکلی هماهنـگ و بـا هـدف کنتـرل نقدینـگی و تثبیـت نـرخ ارز اجـرا شـوند و همزمـان اصلاحـات سـاختاری بـرای افزایـش بهـره وری و تنوع بخـشی اقتصـادی صـورت گیرد.
راهکارهای پیشـنهادی برای مهار رکود تورمی
عمـاد میرحسیـنی راهکارهـای خـود را در قالب چند محـور اصلی ارائـه می دهد: اصلاحات سـاختاری و کاهش وابستگی به نفت، کاهـش کسـری بودجـه از طریـق بهبـود نظـام مالیـاتی، حـذف یارانه هـای غیرهدفمنـد و بهبـود مدیریـت منابـع مـالی دولـت از اهمیـت بـالایی برخـوردار اسـت.
تنوع بخـشی بـه اقتصـاد و تقویـت بخش هـای تولیـدی بـه جـای وابسـتگی بـه درآمدهـای نفـتی می توانـد زمینـه رشـد پایـدار را فراهـم کنـد.
اسـتقلال و تقویت بانک مرکزی
بانـک مرکـزی بایـد بـه صـورت مسـتقل عمـل کـرده و سیاسـت های پـولی منضبطی بـرای کنترل نقدینـگی و کاهـش تـورم پیـاده کنـد.
تثبیـت نـرخ ارز و کاهـش نوسـانات ارزی باید جـزو اولویت های سیاسـتگذاری پـولی قـرار گیرد.
بهبود فضای کسـب وکار و جذب سرمایه گذاری، رفـع موانـع کسـب و کار، مبـارزه بـا فسـاد، افزایـش رقابت پذیـری و بهبـود امنیـت سـرمایه گذاری داخـلی و خـارجی، از دیگـر اقدامـات حیـاتی اسـت کـه می توانـد تولیـد و اشـتغال را افزایـش دهـد و رشـد اقتصـادی را تحریـک کنـد.
مدیریت انتظارات تورمی و شـفافیت سیاست ها
اطلاع رسـانی شـفاف، ثبـات سیاسـتگذاری و ایجـاد اعتمـاد عمـومی می توانـد انتظـارات تـورمی را کاهـش دهـد و بـه کنتـرل قیمت هـا کمـک کنـد.
تقویت تولید داخلی و کاهش وابسـتگی به واردات بـا افزایـش تولیـد داخـل و بهبـود بهره وری، فشـار بـر بـازار ارز و قیمت هـا کاهـش یافتـه و اقتصـاد در برابـر شـوک های خـارجی مقاوم تـر خواهد شـد.
رکـود تـورمی یـک بحـران پیچیـده و چندبعـدی اسـت کـه نمی تـوان آن را بـا اقدامـات موقـتی و ناپایـدار حـل کـرد.
عمـاد میرحسیـنی بـر ایـن بـاور اسـت کـه عبـور موفقیت آمیـز از ایـن بحـران نیازمنـد اراده قـوی سیـاسی، اصلاحـات سـاختاری عمیـق و هماهنـگی کامـل بین سیاسـت های پولی، مـالی و اقتصـادی اسـت.
تجربـه کشـورهای موفـق در مهـار رکـود تـورمی نشـان می دهـد کـه ثبـات، شـفافیت و اصلاحـات بنیـادی پیش شـرط های اسـاسی بازگشـت به رشـد اقتصـادی پایـدار و کنتـرل تـورم اسـت.
اقتصـاد ایـران در نقطـه حسـاسی قـرار دارد؛ اگـر اصلاحـات مـورد نیـاز بـا دقـت و قاطعیـت دنبـال شـوند، می تـوان امیـدوار بـود که ایـن کشـور بتواند از دام رکـود تـورمی خارج شـده و به سـمت توسـعه پایـدار حرکـت کنـد.
امـا در صـورت ادامـه رونـد فعـلی، رکـود تـورمی می توانـد فشـار بیشـتری بـر معیشـت مـردم، تولیـد و اشـتغال وارد آورد و فضای اقتصـادی را بیـش از پیـش متشـنج کنـد.
«روزنامه جهان اقتصاد - 6 خرداد 1404»