زنجیره ناقص صادرات؛ از نفت تا زعفران
خام فــروشی، واژه ای آشــنا اما تلخ در ادبیات اقتصادی ایران است. به معنای فروش محصولات اولیه بدون فرآوری یا ایجاد ارزش افزوده، خام فروشی نه تنها باعث از دست رفتن فرصت های بزرگ اقتصادی می شود، بلکه اقتصاد کشور را در برابر نوســانات خارجی، قیمت های جهــانی و تغییرات بازار آسیب پذیر می کند.
ایران، با برخورداری از منابع عظیم طبیعی، نیروی انسانی تحصیل کرده و زیرساخت های مناســب، می تواند از یک صادرکننده خام به یک کشور صنعتی و دانش بنیان تبدیل شود، مشروط بر آنکه خام فروشی را کنار بگذارد و به توسعه زنجیره ارزش محصولات توجه کند.
خام فروشی به این معناست که کشوری به جای فرآوری مواد اولیه، همان منابع خام را به بازارهای جهانی صادر کند. این رویکرد ممکن است در کوتاه مدت درآمدزا باشد، اما در بلندمدت، به معنی واگذاری فرصت های اشتغال، نوآوری و ارزش آفرینی به کشورهای دیگر است.
مهم ترین و شناخته شده ترین نمونه خام فروشی، صادرات نفت خام است.
در حالی که هر بشکه نفت ممکن است در بازار جهانی حدود ۸۰ دلار قیمت داشته باشد، فرآورده های نفتی حاصل از آن، ارزش افزوده ای چند برابر ایجاد می کنند.
ایران یکی از تولیدکنندگان بزرگ سنگ آهن است، اما بخش عمده آن بدون فرآوری به خارج صادر می شود، در حالی که با ایجاد زنجیره تولید فولاد، می توان ارزآوری بسیار بیشتری داشت.
زعفران ایرانی، باکیفیت ترین زعفران دنیاست، اما متأسفانه بخش قابل توجهی از آن به صورت فله ای صادر شده و در کشورهای دیگر بسته بندی و با برندهای غیرایرانی به فروش می رسد.
بسیاری از این کالاها بدون ارتقای طراحی، بسته بندی و بازاریابی صادرات می شوند و ارزش نهایی آن ها نصیب واسطه ها یا کشورهای ثالث می شود.
فرآوری محصولات می تواند چندین برابر ارزش اولیه آن ها را افزایش دهد.
خام فروشی به معنای واگذاری این سود به دیگر کشورهاست.
صنایع فرآوری، هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد سرمایه محور و کم نیاز به ً می کنند، در حالی که خام فروشی عمدتا نیروی انسانی است.
خام فروشی اقتصاد را در برابر تحریم ها، نوسانات قیمت جهانی و محدودیت های سیاسی آسیب پذیر می کند. تولید صنعــتی و فرآوری نیازمند تحقیق، توســعه و فناوری اســت.
با خام فروشی، نه تنها نوآوری داخلی رشد نمی کند، بلکه بازار آن نیز تضعیف می شود.
تغییــر مسیر از خام فروشی به تولیــد ارزش افزوده می تواند تحول عظیمی در اقتصاد ایران ایجاد کند.
اگر کشور بتواند به جای صادرات نفت خام، زعفران فله ای، سنگ آهن و سایر منابع، محصولات نهایی یا حداقل نیمه نهایی را صادر کند.
فرآورده های نفتی، فولاد نوردشده، زعفران بسته بندی شده با برند ایرانی یا حتی فرش با هویت فرهنگی، به مراتب ارزش بیشتری دارند و می توانند چند برابر صادرات خام درآمد ایجاد کنند.
توسعه صنایع پایین دستی نیازمند نیروی کار متخصص، مهندس، تکنسین، کارگر، بازاریاب و دیگر فعالان اقتصادی است.
این امر می تواند بیکاری را در بسیاری از اســتان های کشور کاهش دهد.
با کاهش وابســتگی به صادرات مواد خام، کشور می تواند در برابر تحریم ها و تکانه های خارجی مقاوم تر عمل کند.
صادرات کالای نهایی با برند ایرانی، موجب تقویت تصویر کشور در بازارهای جهانی و افزایش سهم ایران در زنجیره جهانی ارزش می شود.
برای عبور از خام فروشی، نیاز به یک عزم ملی و سیاســت گذاری هوشمندانه است.
دولت باید مشوق هایی برای توسعه صنایع فرآوری، بسته بندی، و صادرات کالاهای با ارزش افزوده ایجاد کند.
برندهای ایرانی باید در سطح جهانی معرفی و حمایت شوند تا محصولات فرآوری شــده با هویت ایرانی صادر شوند، نه با برندهای خارجی.
دانشگاه ها، شرکت های دانش بنیان و مراکز تحقیقاتی باید در فرآوری و بهبود کیفیت محصولات نقش فعالی داشته باشند.
تنها کیفیت کافی نیست؛ بازاریابی، تبلیغات و حضور در نمایشگاه های جهانی برای کسب سهم از بازار جهانی ضروری است.
خام فروشی، اگرچه در ظاهر ساده و سودآور به نظر می رسد، در واقع نوعی اتلاف منابع ملی است.
در جهانی که اقتصادهای موفق بر پایه زنجیره ارزش، نوآوری و برند شــکل گرفته اند، ایران نیز باید از این مدل پیروی کند.
ظرفیت ها و زیرساخت های کشور برای این تحول مهیاست.
آنچه نیاز داریم، نگاهی نو، عزمی ملی و برنامه ریزی بلندمدت است تا از اقتصاد خام فروش، به اقتصاد مولد و ارزش آفرین گذار کنیم.
«روزنامه اقتصادی خوب - 14 مرداد 1404»