شتاب علمی، نسخه عبور ایران از محدودیتهاست
رئیس دانشگاه صنعتی خواجهنصیر تأکید کرد: 
شتاب علمی به عنوان محور کلیدی توسعه کشور از سوی رهبر انقلاب مورد توجه ویژه قرار گرفته و دانشگاهها موظفاند با راهکارهای کارآمد، این مسیر حیاتی را پیش ببرند.
در روزگاری که کشور درگیر تحولات پیچیده منطقهای، تهدیدات بینالمللی و چالشهای داخلی در عرصههای گوناگون است، مسیر توسعه و اقتدار ایران اسلامی بیش از هر زمان دیگری به تولید علم، پیشرفت فناورانه و شکوفایی سرمایه انسانی گره خورده است.
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامهای راهبردی خود همواره بر نقش محوری دانشگاهها در تحقق «جهش علمی» تأکید داشتهاند؛ اما در تازهترین بیانات ایشان، واژه «شتاب علمی» بهعنوان یک نیاز حیاتی مطرح شد؛ مفهومی که فراتر از پیشرفت آرام و تدریجی، ناظر بر یک حرکت هدفمند، سریع و متمرکز در پاسخ به نیازهای واقعی کشور است.
اهمیت این موضوع وقتی بیشتر میشود که بدانیم در سالهای اخیر تحریمها و فشارهای خارجی، فرصتهای توسعه فناوری را محدود کرده و تنها با افزایش سرعت علمی و بهرهوری از ظرفیتهای داخلی میتوان بر این موانع فائق آمد.
همچنین، تحولات سریع در عرصه جهانی علم و فناوری، نیازمند این است که کشور در مسیر خود شتاب بیشتری بگیرد تا از قافله جهانی عقب نماند.
اما این شتاب چگونه باید محقق شود؟
نقش دانشگاهها، نخبگان، اساتید و دانشجویان در این مسیر چیست؟
و اساساً راهکار پرهیز از پراکندگی و سوق دادن ظرفیت علمی کشور به سوی مسائل کلان چیست؟
در همین راستا، گفتوگویی با حمیدرضا تقیراد رئیس دانشگاه صنعتی خواجهنصیرالدین طوسی انجام دادیم تا وی ابعاد مختلف این راهبرد را از ظرفیتهای موجود در سرمایه انسانی کشور تا الزامات ورود دانشگاهها به عرصه اقتدار ملی و از اهمیت طراحی الگوی همکاری میان دولت و دانشگاه تا لزوم پرهیز از فعالیتهای پراکنده در حوزه علم و فناوری تشریح کند.
آقای دکتر در پیام راهبردی اخیر مقام معظم رهبری، تاکید ویژهای بر شتاب علمی داشتند و بر نقش نخبگان علمی در این مسیر تأکید کردند.
به نظر شما، جایگاه دانشگاهها در تحقق این راهبرد کجاست و چه وظایفی بر عهده دارند؟
موضوعی که مطرح کردید، یک مسئله کلان و دارای زوایای متعددی است.
در وهله اول باید گفت که دانشگاهها باید مسئولیت اصلی خود را در حل مسائل کلان کشور ایفا کنند.
طی این چهار دهه از عمر جمهوری اسلامی، دانشگاههای ما در حوزههای مختلف، عملکرد درخشان و قابل قبولی داشتهاند.
گسترش تحصیلات تکمیلی و افزایش ظرفیتها در پژوهشهای ملی
از روزهای ابتدایی انقلاب، دانشگاهها با ماموریتهای محدود و عمدتاً در سطح کارشناسی فعالیت میکردند، اما امروز با توجه به نیازهای فزاینده کشور، شاهد گسترش تحصیلات تکمیلی، افزایش ظرفیتها و حضور جدی در عرصه پژوهشهای ملی هستیم.
اما نکتهای که در رابطه با شتاب علمی باید به آن توجه شود این است که رشد علمی فعلی، هرچند ارزشمند و درخشان است، اما پاسخگوی نیازهای آینده کشور نیست.
این بدان معناست که باید تمامی ظرفیتهای علمی کشور، از اساتید و پژوهشگران تا دانشجویان و کارمندان، بر حل مسائل بنیادین و کلان کشور متمرکز شوند؛ مسائلی که بهطور مستقیم با اقتدار ملی و آینده ایران اسلامی گره خوردهاند.
این تمرکز نباید صرفاً به فعالیتهای کاربردی محدود شود، بلکه باید شامل پژوهشهای پایهای و بنیادی نیز باشد تا بتواند زیرساختهای علمی لازم برای نوآوریهای آتی را فراهم آورد.
یعنی منظورتان تمرکز روی موضوعات حیاتی مثل انرژی هستهای، نظامی، اقتصادی و موارد اینچنینی است؟
دقیقاً. باید گفت که دانشگاه بهعنوان یک نهاد مستقل، نه صرفاً ترکیبی از اساتید، بلکه با تمام ظرفیت علمی، پژوهشی و انسانی خود، باید تمرکز را از فعالیتهای پراکنده به سوی مسائلی ببرد که برای کشور حیاتی است.
مثلاً ناترازی انرژی، مسائل نظامی، حوزه سلامت، اقتدار علمی در سطح بینالمللی و ...
در حال حاضر، شخص رئیسجمهور هم تقریباً در هیچ جلسهای نیست که به طور مستقیم نیاز دولت به کمک دانشگاهها را بیان نکند.
اما آنچه در عمل مهمتر است، طراحی یک مدل همکاری مناسب میان دانشگاهها و نهادهای اجرایی است.
مدلی که باعث شود دانشگاه هم مرجعیت علمیاش را حفظ کند و هم به مسائل واقعی کشور پاسخ دهد.
نکته کلیدی در فرمایش مقام معظم رهبری
با توجه به پیشرفتهای علمی ایران، به ویژه در سالهای اخیر، چرا باز هم مقام معظم رهبری تاکید بر شتاب علمی دارند؟ این تاکید جدید چه پیامی دارد؟
بزرگترین تأکید مجدد مقام معظم رهبری به این معناست که با وجود درخشش علمی ایران در بسیاری از حوزهها، این پیشرفتها هنوز کافی نیستند.
نکته کلیدی در فرمایش ایشان، تمرکز بر مسائل اصلی است.
برای مثال، موضوع انرژی هستهای در سالهای گذشته یکی از مهمترین محورهای اقتدار ملی ما بوده و مقام معظم رهبری همواره از آن حمایت کردهاند.
این تمرکز و پشتیبانی مداوم بود که باعث شتاب در رشد علمی این حوزه شد.
اگر همین مدل به سایر حوزههای کلان کشور تعمیم داده شود، بیتردید شاهد پیشرفتهای جهشی خواهیم بود.
دانشگاه باید مثل ذرهبین عمل کند؛ یعنی نور پتانسیلهای علمی را بر نقطهای مشخص متمرکز کند تا انرژیای متراکم و مؤثر حاصل شود.
پراکندگی در فعالیتها ممکن است مفید باشد، اما در شرایط امروز، ما نیاز به تمرکز هوشمندانه داریم.
علاوه بر این، شتاب علمی نیازمند ایجاد فضای رقابتی سالم میان مراکز تحقیقاتی و دانشگاهها است تا هر مجموعه با انگیزه بیشتر و بهرهوری بالاتر به تولید علم بپردازد.
همچنین باید توجه داشت که شتاب علمی بدون حفظ کیفیت و اعتبار علمی، نمیتواند به اهداف بلندمدت منجر شود.
در شرایطی که دشمنان تمرکز خود را بر تضعیف توان علمی ایران گذاشتهاند، وظیفه دانشگاهیان و دانشجویان چیست؟
بزرگترین خطر، تفرقه و شقهشقه شدن نخبگان و نیروهای علمی است.
امروز ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند وحدت هستیم.
باید دست به دست هم بدهیم تا از ظرفیت عظیم انسانیمان، یعنی مهمترین دارایی کشور، به درستی استفاده کنیم.
در واقع، مهمترین سرمایه ما سرمایه انسانی است.
دانشگاهها باید محل تبلور این سرمایه و مرکز توسعه، باروری و رشد آن باشند.
دشمنان به خوبی این مسئله را درک کردهاند و تمرکز اصلیشان، نه بر منابع زیرزمینی، بلکه بر تخریب منابع انسانی ایران است.
ما هم باید در مقابل، با انسجام، برنامهریزی و استفاده هوشمندانه از ظرفیت نخبگان، پاسخ درخوری به این تهدید بدهیم.
دانشجویان و اساتید باید فراتر از حوزه تخصصی خود فکر کنند و با همکاری میانرشتهای، به حل مسائل پیچیده و چندوجهی کشور کمک کنند.
این همکاریها میتواند به ایجاد راهکارهای نوآورانه برای مقابله با چالشهای امنیتی، اقتصادی و زیستمحیطی منجر شود.
همچنین توجه به تربیت نیروی انسانی متخصص و توانمند در حوزههای فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، نانو تکنولوژی و بیوتکنولوژی، یکی از محورهای اساسی در مسیر شتاب علمی خواهد بود.